ในอดีตมีเรือหลายชาติได้แก่ เปอร์เซีย อาหรับ อินเดีย เดินทางเข้าออกเกาะนี้ เนื่องจากลักษณะภูมิประเทศของเกาะที่มีสันเขากำบังลมมรสุมได้เป็นอย่างดี และยังมีน้ำท่า อาหารที่สามารถเก็บจากป่าอันอุดมสมบูรณ์

เมื่อ 400 ปีที่แล้ว ประมาณกลางสมัยกรุงศรีอยุธยา มีหลักฐานชี้ให้เห็นว่า อาชีพการหาแร่ดีบุกเริ่มมีความสำคัญต่อชาวเกาะถลาง

แร่ดีบุกเป็นสินค้าที่ชาวยุโรปต้องการอย่างมาก เขานำไปผสมกับทองแดงได้โลหะสัมฤทธ์ ( Bronze)  เขาใช้โลหะสัมฤทธ์ขึ้นรูปเป็นเครื่องประดับ เครื่องมือ เหรียญ และรูปเคารพต่างๆ การเข้ามารับซื้อดีบุกจากชาวยุโรป ทำให้ชาวบ้านหันมาขุดแร่อย่างเป็นล่ำเป็นสัน แล้วนำแร่ที่ขุดได้ไปแอลกเปลี่ยนกับของใช้ ข้าว น้ำมันจันท์  ฝิ่น อาวุธ เครื่องมือ เครื่องใช้ที่มีความจำเป็นต่อการยังชีพ จากพ่อค้าชาวยุโรป ตามเอกสารที่ Mr. Veret พ่อค้าชาวฝรั่งเศส ได้บันทึกไว้เมื่อ 300 ปีก่อน

ในปีค.ศ. 1583 ชาวโปรตุเกส เป็นชาติแรกที่มีบทบาทในการค้าแร่ดีบุก และใช้อิทธิพลทางการเมืองระหว่างประเทศและการทหารผูกขาดการค้าแร่ดีบุก แต่ก็ไม่สำเร็จ จนในที่สุดก็หมดความสำคัญไป

40 ปีต่อมาชาวฮอลันดาเข้ามาสนิทสนมกับราชการในแผ่นดินของพระเจ้าทรงธรรม กรุงศรีอยุธยา จนได้รับพระราชทานคลังเก็บสินค้าและผูกขาดการค้าดีบุกบนเกาะถลางโดนกำหนดให้ทุกคนขายดีบุกให้บริษัท Dutch East India แต่อยู่มาระยะหนึ่งชาวฮอลันดาก็เกิดการขัดแย้งกับชาวบ้าน จนมีเหตูการฆ่าฟันทำร้ายกันและกัน จนถึงปี ค.ศ. 1671 พ่อค้าชาวฮอลันดาก็ตัดสินใจทิ้งเกาะถลางไป

ในรัชสมัยพระนารายณ์มหาราช กรุงศรีอยุธยามีความสัมพันธ์ทางการทูตกับฝรั่งเศส กษัตริย์ฝรั่งเศสในสมันนั้นคือ พระเจ้าหลุยส์ที่14 เป็นการถ่วงดุลอำนาจของชาวฮอลแลนด์ที่ขยายอิทธิพลมาทางเอเชียตะวันออกเฉียงใต้  จนกระทั่งมีชาวฝรั่งเศสชื่อM r. Rene Chabonno ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองถลาง  M r. Rene Chabonno ได้รับราชทินนามเป็น พระยาสุรินทราชา และอนุญาตให้ชาวฝรั่งเศสผูกขาดการซื้อแร่ดีบุกบนเกาะนี้

แต่ยังไม่ทันสำเร็จก็เกิดการเปลี่ยนแปลงอำนาจเสียก่อน เพาระสมเด็จพระนารายณ์สวรรคตและพระเพทราชาขึ้นครองราชย์ในปี ค.ศ. 1698 พระเพทราชาไม่โปรดฝรั่งเศสจึงทำให้การอนุญาตการผูกขาดการค้าแร่ดีบุกตกไป แม้ว่าฝรั่งเศสพยายามจะต่อสู้เพื่อสิทธิ์นี้ก็ไม่เป็นผล ท้ายที่สุดฝรั่งเศสก็จำยอมที่จะถอยกลับไป

บนเกาะถลางแห่งนี้ บริษัท English East India มีกับตัน Francis Light นักการทหารและนักธุรกิจของบริษัทนี้เป็นหัวหอกสำคัญในธุรกิจแร่ดีบุกของเกาะถลาง

กัปตัน Francis Light อาศัยอยู่เกาะนี้ระหว่างปี ค.ศ. 1772 – 1780 มีบ้านช่องและครอบครัวและหลักแหล่ง สนิทสนมกับเจ้าเมืองถลางสมันนั้นที่มีชื่อว่า พระยาพิมล และภรรยาของเจ้าเมืองคือ ท้าวเทพกระษัตรีย์ เป็นอย่างมาก ส่วนหนึ่งเป็นความสัมพันธ์ทางธุรกิจการค้าแร่ดีบุก

ในตอนนั้นรัฐบาลอังกฤษกำลังมองหาเมืองท่าเพื่อเป็นฐานในการขยายอิทธิพลทางทะเลมายังช่องแคบมะละกา ในฐานะตัวแทนของรัฐบาลอังกฤษ กัปตัน Light เสนอให้อังกฤษยึดเกาะถลางเป็นฐานทัพ แต่ในที่สุดรัฐบาลอังกฤษตัดสินใจเลือกเกาะปีนัง ทำให้เกาะถลางรอดจากอิทธิพลยุคล่าอาณานิคมไปได้

แม้ว่าจะหลุดรอดจากกรงเล็บของเจ้าอาณานิคมอย่างอังกฤษ แต่เกาะถลางยังคงประสบการรุกรานจากทัพพม่าอยู่ดี

ปีค.ศ. 1785 พม่ายกทัพมาตีเมืองถลาง ขณะนั้นพระยาพิมล เจ้าเมืองถลางเพิ่งถึงแก่กรรม ท้าวเทพกระษัตรีย์ผู้เป็นภรรยาและน้องสาวที่ชื่อท้าวศรีสุนทร ช่วยกันรวบรวมชาวบ้านทำศึกกับพม่าอย่างแข็งขัน กองทัพพม่าล้อมเมืองถลางไว้เกือบ 1 เดือน จนเสบียงอาหารร่อยหรอในที่สุดก็ต้องถอยทัพกลับไป

ความกล้าหาญ ความชาญฉลาดและความมุ่งมั่นที่ท้าวเทพกระษัตรีย์ และท้าวศรีสุนทร สามารถทำศึกชนะพม่าได้ทำให้ชาวถลาง ( ปัจจุบันนี้คือชาว ภูเก็ต ) ได้ยกย่องทั้งสองท่านเป็นวีรสตรีของเกาะนี้ และสร้างอนุสาวรีย์ของท่านไว้ที่สี่แยกท่าเรือ ปัจจุบันนี้มีชาวภูเก็ตและนักท่องเที่ยวไปกราบไหว้แสดงความเคารพอยู่มิได้ขาด

อย่างไรก็ดี ผลของสงครามครั้งนั้น แม้ว่าพม่าจะถอยทัพกลับไป แต่เมืองถลางก็ได้รับความเสียหายอย่างมากจนต้องระดมขุดแร่ดีบุกมาแลกกับเสบียงอาหาร สิ่งของเครื่องใช้ที่นำมาฟื้นฟูเมืองถลางให้กลับสู่ภาวะปกติดังเดิม

แต่ก็ใช่ว่าเมืองถลางจะรอดจากภัยสงครามไปได้ เพราะ 24 ปีต่อมาซึ่งก็คือปี ค.ศ. 1809 พม่าได้ยกทัพมาตีถลางอีกครั้ง คราวนี้เมืองถลางถูกตีแตกพ่ายยับเยิน ประชาชนหนีตายไปอยู่ที่พังงาและกระบี่จำนวนมาก จนเกาะถลางร้างผู้คนอยู่อาศัยนาน 10 กว่าปี จนกระทั่งพม่าแพ้สงครามและตกเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษทำให้ไม่สามารถยกทัพมาตีถลางอีกต่อไป

ค.ศ. 1825 ชาวถลางเห็นบ้านเมืองสงบจึงได้ย้ายกลับมาอยู่ที่เดิม แต่เมืองถลางไม่ได้มีความสำคัญดังเดิมอีกแล้ว

แต่โดยทางกลับกันเมืองภูเก็ตที่อยู่ทางตอนใต้ของเกาะกลับเจริญเติบโตอย่างรวดเร็วด้วยธุรกิจแร่ดีบุก สามารถพัฒนาเป็นศูนย์กลางการค้าแร่ดีบุกและเติบใหญ่เป็นชุมชนแห่งใหม่ที่มีความสำคัญกว่าเมืองถลาง จนในที่สุดเมืองถูเก็ตถูกยกฐานะเท่ากับเมืองถลางในปี ค.ศ. 1850

เกาะแห่งนี้จึงเป็นที่ตั้งของสองเมือง คือ เมืองถลางและเมืองภูเก็ต เจ้าเมืองมียศและฐานะเป็นพระยาเท่าเทียมกัน

เมืองภูเก็ตยังคงขยายและเพิ่มความสำคัญขึ้นเรื่อยๆ ดึงดูดชาวบ้านจากถลางและพื้นที่ใกล้เคียงรวมทั้งชาวจีนทั้งจากในประเทศและต่างประเทศมาทำงาน ด้วยขนาดของชุมชนที่ขยายใหญ่ขึ้นละความเจริญด้านเศรษฐกิจ การเมือง จนในที่สุดภูเก็ตก็ถูกแยกออกจากตะกั่วป่ามาขึ้นกับกรุงเทพโดยตรงในปี ค.ศ. 1861

เท่านั้นยังไม่พอ ในปี ค.ศ. 1894 ภูเก็ตถูกยกฐานะเป็นมณฑลภูเก็ต มีเมืองถลาง พังงา ตะกั่วป่า ระนอน กระบี่ ตรัง และสตูลเป็นเมืองบริวาล

ธุรกิจดีบุกเปรียบเหมือนสปริงบอร์ดที่ดีดให้ภูเก็ตเจริญรุ่งเรืองที่สุดในภูมิภาคนี้ ชาวถลางและคนต่างถิ่นมีทั้งแรงงานชาวจีนจากประเทศจีน นายเหมืองและคนงานเชื้อสายจีนจากปีนังหลั่งไหลมาแสวงหางานและความร่ำรวยจากเมืองภูเก็ต มีผลทำให้เมืองภูเก็ตคึกคักด้วยผู้คน เกิดธุรกิจต่อเนื่องมากมาย

ชาวจีนกลุ่มนี้เป็นผู้ให้กำเนิดเมืองเก่าภูเก็ต และได้สร้างวัฒนธรรมหลายอย่างขึ้นบนเกาะแห่งนี้ เป็นผลให้โฉมหน้าของภูเก็ตเปลี่ยนไป

ต่อคำถามว่า ชาวจีนได้ทะลักเข้ามาอยู่ภูเก็ตตั้งแต่เมื่อไหร่?

การจะตอบคำถามนี้คงต้องย้อนไปถึงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 เมื่อนักวิทยาศาสตร์ค้นพบว่าการเอาดีบุกไปเคลือบเหล็กจะสามารถป้องกันสนิมได้ การต้องการเหล็กเคลือบดีบุกไปทำกระป๋องบรรจุอาหารจึงมีความต้องการปริมาณมหาศาลในยุโรป ตอนนั้นอังกฤษมาตั้งบริษัท English East India ในปีนังเป็นศูนย์กลางในการทำการค้าและรับซื้อแร่ดีบุกในเอเชีย ทำให้การขนส่งดีบุกไปขายสะดวกมากยิ่งขึ้น ประกอบกับรัฐไทยเลิกผูกขาดธุรกิจดีบุก อนุญาติให้ราษฏรสามารถขุดแร่ขายได้อย่างอิสระ ปัจจัยนี้ก่อให้เกิดความกระตือรือร้นในการเพิ่มผลผลิตดีบุกของเกาะแห่งนี้

ความต้องการดีบุกอย่างมากในช่วงเวลานั้น ก่อให้เกิดการขาดแคลนแรงงานอย่างรุนแรง เจ้าเมืองภูเก็ตในสมันนั้นจึงเดินทางไปหากรรมกรจีน โดยว่าจ้างคนจีนจากกรุงเทพประมาณ 300 คน และคนจีนจากปีนังอีกจำนวนมากมาทำงาน ส่วนใหญ่เป็นคนจีนที่พูดภาษาฮกเกี้ยน

คนจีนเหล่านี้ได้ไปชักชวนญาติพี่น้องจากเมืองจีนมาทำงานในภูเก็ต จึงเกิดการหลั่งไหลของชาวจีนมายังเกาะนี้อย่างมากมาย

ชาวจีนที่อยู่ทางภาคใต้ของประเทศจีนเช่น ชาวจีนจากมณฑลฮกเกี้ยน กวางตุ้ง ไหหลำ สามารถออกทะเลได้ง่ายจึงมีชาวจีนจากพื้นที่เหล่านี้อพยพมาทำงานในเอเชียอาคเนย์เป็นจำนวนมาก

ผู้อพยพชาวจีนเหล่านี้ทิ้งประเทศอันเนื่องจากความยากลำบาก อันเกิดจากเศรษฐกิจที่ตกต่ำ ปัญหาสงครามกลางเมือง และภัยพิบัติทางธรรมชาติ เพื่อมาแสวงหาโอกาสทางการงานและชีวิตที่ดีกว่า คนจีนที่อพยพลงมานี้มี 2 ประเภท แบ่งเป็นประเภทที่มาโดยอิสระกับประเภทที่มีสังกัด ( Indentured Labor )

ชาวจีนอพยพหลายคนถูกนำมาจากเมืองจีนผ่านปีนังก่อนที่จะถูกส่งไปอยู่เมืองอื่น อาทิ ภูเก็ต เมดาน ( ในอินโดเนเชีย ) คนจีนเหล่านี้จะถูกลงทะเบียนและทำเครื่องหมายเพื่อป้องกันการหลบหนี

The Chinese Protectorate Report Of 1881 , Indicating the severity of labor condition. Chinese coolies usually worked for 360 days a year with wages varying from $30 to $40 . For new immigrants or sinkeh ( ผู้ที่มาใหม่ ในภาษาฮกเกี้ยน ), the cost of passage was frist deducted from their wages.

ผืนดินอันอุดมสมบูรณ์ด้วยทรัพยากรแร่ดีบุก เปิดโอกาสให้ผู้ที่เข้าอาศัยอยู่ในภูเก็ตสามารถสร้างฐานะได้อย่างมั่นคงโดยเฉพาะชาวจีนที่มีนิสัยขยันขันแข็ง หนังเอาเบาสู้ มัธยัสถ์ อดทนและมีทักษะทางการค้าทำให้กุลีจีนหลายคนถีบตัวจากกรรมกรหรือผู้ทำการค้าเล็กๆน้อยๆ ก้าวมาเป็นนายเหมืองอย่างเต็มภาคภูมิ เศรษฐีกลุ่มนี้บางคนเป็นคนจีนมาจากปีนัง บ้างก็มาจากเมืองจีนโดยตรง ส่วนใหญ่เป็นจีนฮกเกี้ยน

ประกอบกับการเดินทางจากภูเก็ตไปปีนังทางเรือใช้เวลาไม่เกิน 10 ชั่วโมง เทียบกับการเดินทางจากภูเก็ตไปกรุงเทพซึ่งต้องใช้เวลาถึง 2 วัน ทำให้ผู้มีฐานะดีในภูเก็ตนิยมส่งลูกหลานไปศึกษาต่อที่นั่น เป็นจำนวนมาก

การติดต่ออย่างใกล้ชิดระหว่างปีนังกับภูเก็ต เกาะภูเก็ตจึงรับอิทธิพลทางด้านวัฒนธรรมและสถาปัตยกรรมจากปีนังอย่างเต็มตัว เห็นได้จากสถาปัตยกรรมของตึกรามบ้านช่องที่คนภูเก็ตเรียก Sino Portuguest architect

ส่วนวัฒนธรรมอื่นๆ ที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะภูเก็ต( และบางส่วนของพังงา ) ตัวอย่างเช่น อาหารการกิน การจัดงานศพ เทศกาลพ้อต่อ การแต่งงานแบบภูเก็ต เทศกาลตรุษจีนและการไหว้เทวดา ก็คล้ายคลึงกับที่มีในปีนังอย่างยิ่ง

หน้าบ้านเหล่านี้มักมีหิ้งบูชาเทพบนสวรรค์ ติดตั้งอยู่บนเสาหน้าบ้านด้านซ้าย

เข้ามาในบ้านหน่อยนึง จะพบหิ้งพระซึ่งมีทั้งพระพุทธรูป และเทพในศาสนาเต๋าประดิษฐานอยู่ด้วยกัน

ด้านซ้ายของหิ้งพระประดิษฐานด้วยป้ายวิญญาณของบรรพบุรุษ

บานประตูหน้าบ้านถูกแกะสลักอย่างสวยงามด้วยลวดลายที่แฝงไว้ด้วยความหมายอันเป็นมงคล เช่น

บ้านหลายหลัง สถานที่หลายแห่งในเมืองเก่ามีประวัติศาสตร์ที่น่าสนใจก่อให้เกิดเสน่ห์แก่ผู้มาเยือน และอดใจไม่ไหวที่จะต้องถ่ายภาพไว้เป็นที่ระลึกในการมาเยือนจังหวัดภูเก็ต